Τα θρησκευτικά "παγκύρια" στ΄ ¶γραφα

«Ευλογημένα όρη» είπε ο πατήρ Κοσμάς ο Αιτωλός όταν επισκέφθηκε τ’ ¶γραφα και μίλησε στην ομώνυμη πλατεία με τα αιονώβια πλατάνια. Ευλογημένοι και στα δεξιά της Μητέρας όλων ας είναι οι κτήτορες των τόσων εκκλησιών των Αγράφων. Κάθε γειτονιά και κάθε κορυφή έχει κι από μία εκκλησιά. Για τις εκκλησίες και τα ξωκλήσια των Αγράφων δεν ισχύει το δίστοιχο του ποιητή: «Το σήμαντρό τους δεν χτυπά, δεν έχει ψάλτη ούτε παπά». Ο χαρισματικός και ευλογημένος  παπα-Σωτήρης μας, που και τα σήμαντρα και τις καμπάνες χτυπά, ακούραστος λειτουργεί σε κάθε γιορτή και σε κάθε πανηγύρι, βοηθούμενος στο ψαλτήρι, πότε από την κα. Αγγελική Χρηστίδη, πότε από το Δήμαρχό μας Χρήστο Μπούρα, αλλά τις περισσότερες φορές από το Γιωργάκη Μπαμπαλή του Χρυσόστομου και άλλα πολλά παιδιά που περιστοιχίζουν το ψαλτήρι. Δυστυχώς ο παπάς μας κουράζεται πάρα πολύ για να συντηρεί και να περιποιείται ο ίδιος τις τόσες  εκκλησίες μας. Πώς θα γίνει η λειτουργία και το πανηγύρι αν δεν είναι όλα έτοιμα;
30 Ιουνίου: Το πρώτο καλοκαιρινό πανηγύρι είναι των Αγίων Αποστόλων. Το πανέμορφο εκκλησάκι του Κάτω-Μαχαλά που είναι κτισμένο στα θεμέλια της παλαιάς εκκλησίας. Η ιστορία του βρίσκεται γραμμένη στο πίσω μέρος μιας αναμνηστικής φωτογραφίας που έστειλε στην οικογένειά μας ο βασικός δωρητής αυτής της εκκλησίας, ο αείμνηστος Γεώργιος Μπαμπαλής (Γάλλης). Εκτός του Γάλλη, (έτσι τον αποκαλούσαν στην Αμερική που ζούσε) όλοι οι Αγραφιώτες βοήθησαν για το ωραίο αποτέλεσμα αυτής της κατασκευής. Γράφει λοιπόν ο Γαλλής: Μεταφέρω επ’ ακριβώς τα  λόγια του.
«Winston Salem N.C. 23/4/1971.
Ενθύμιον  Αγράφων:
 Οι 12 ¶γιοι Απόστολοι μεγάλη η Χάρη Των. Η φωτογραφία ελήφθη μετά από την πρώτην πανήγυριν  της εκκλησίας 3 Ιουνίου 1970 τη συμμετοχή ολοκλήρου των Αγραφιωτών. Ο Πανάγαθος Θεός με αξίωσεν  προς ίδρυσην του ιερού ναού. Προς Δόξαν Θεού και της ορθοδοξίας. Τη μεγάλη ενεργεία του αγαπητού μου προέδρου των Αγράφων Κωστή Ανδρώνη και ιερέως Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου τους οποίους ευχαριστώ με όλη μου την καρδιά. Εύχομαι εις αυτούς Μακροζωία , υγείαν χαρά και πάσαν οικογενειακήν ευτυχίαν, καθώς και εις τους εργάτες του ναού. Καλήν Αντάμωση, Θεού θέλοντας και καιρού ευδοκούντος. Με πολύ αγάπη
Γεώργιος Παναγιώτου Μπαμπαλής.

20 Ιουλίου: Ημέρα του προφήτη Ηλία. Πολλές οι κορυφές που λατρεύει ο ¶γιος στ’ ¶γραφα, πολλές και οι εκκλησίες οι αφιερωμένες στη χάρη του. Ένας προφήτης Ηλίας στα Νιάλα, άλλος στον Κοκκοτό, ρεποθέμελα τρίτου ναού κάτω από τον Κουκουρούτζο. Πού θα λειτουργήσει ο παπάς; Η κα. Ευδοκία και ο σύζυγός της Γιώργος Πλατής κτήτωρ της εν  λόγω εκκλησίας προετοιμάζονται πάνω στον Κοκκοτό. Θα ψήσουν το αρνί, θα πήξουν το γιαούρτι, θα περιποιηθούν τον κόσμο.
Οι Νιαλώτες κάνουν αντίστοιχες ετοιμασίες. Συνήθως ο παπάς λειτουργεί μία μέρα νωρίτερα στον Κοκκοτό για να πάει ανήμερα στη Νιάλα .Δεν θα ξεχάσω ποτέ την τελευταία χρονιά του αείμνηστου μπαρμπα-Μήτσου Πλατή, από τα καλύτερα παλληκάρια  του τόπου μας και πατέρα του Γιώργου. Καθόταν, ο γέροντας, σταυροπόδι στο πανηγύρι τ’ ¶ϊ Λιά πάνω σε κάτι μπάτσες, έτρωγε το αγαπημένο του φαγητό, που ήταν το ψητό και γιαούρτι που έφτιαξε η θειά Μήτσαινα, πρωτομαστόρισα στα γαλακτοκομικά προϊόντα. Τα όργανα άρχισαν να παίζουν τα επιτραπέζια τραγούδια. Η παραγγελία του γέρου ήταν το «Βαστάτε Τούρκοι τ’άλογα λίγο να ξανασάνω, να χαιρετίσω τα βουνά και τις κοντοραχούλες» Έβαλε τα κλάματα χαιρετώντας τα βουνά και τα παγκύρια του στο άκουσμα του αγαπημένου του τραγουδιού. Ας πάμε λίγο στη Νιάλα και στον ¶ϊ Λια της. Η Νιάλα είναι το βουνό που στην τοποθεσία Πέντε Αλαταριές τον Απρίλιο του 1947 στρατιώτες και αντάρτες παγωμένοι από το ανοιξιάτικο χιόνι κοιμήθηκαν αγκαλιασμένοι στα ίδια αντίσκηνα. Έτσι την πολυπόθητη συμφιλίωση που δεν μπόρεσαν να επιτύχουν οι ηγεσίες των δύο αντιμαχομένων μερίδων, την πέτυχε έστω και για ένα βράδυ το ανοιξιάτικο χιόνι της Ωραίας Κοιμωμένης των Αγράφων, της Νιάλας. Κι επειδή είμαι αθεράπευτα νοσταλγός του παρελθόντος θα πάω στην περιοχή την εποχή που τα τσελιγκάτα της Νιάλας τα είχαν  οι οικογένειες: Πατσιαούρας – Αγραφιώτης, Γώγουλος, Καλαμπαλίκης, Αραπογιάννης-Μιχόπουλος, Ντάσιος, Σταμούλης, Γούλας, Μίχος. Όλες αυτές οι οικογένειες την παραμονή τ’ ¶ϊ Λιός, έσφαζαν και έψηναν 15 προβατίνες στη σειρά. Ξεγναντίζοντας εκεί πάνω στη Γραμμένη, έβλεπες κάτω στα κονάκια σύννεφο καπνού από τις φωτιές και πλησιάζοντας μοσχοβολούσαν τα ψητά που κόλαζαν όποιον νήστευε για να κοινωνήσει  την επομένη στη χάρη του Αγίου. Όλη αυτή η προετοιμασία δεν άφηνε κανέναν νηστικό. Στο πανηγύρι, ο παπάς πρώτος θα έσερνε το χορό και πρώτος θα άρχιζε το τραγούδι της τάβλας. Το γλέντι κρατούσε μέχρι αργά το απόγευμα με τους οργανοπαίκτες των Αγράφων της οικογένειας Νάσιου ή τους Πανταζαίους από τη Σάϊκα. ¶λλο πράγμα ήταν να άκουγες  τον αείμνηστο Παναϊτάκη να παίζει με το βιολί του «στην κεντησμένη σου ποδιά μωρ’ βλάχα» και άλλο τα σημερινά που όλοι γνωρίζουμε. Αλλά όσο κι αν νοσταλγούμε το παρελθόν, το ρεύμα του ποταμού που δε γυρίζει πίσω, η δίνη του παρέσυρε  τα πάντα και τους τσελιγκάδες και τα γιδοπρόβατά τους. Ελάχιστοι έμειναν στα βουνά. Μακάρι οι απόγονοι όλων των οικογενειών με ρίζα τα Νιάλα να αξιοποιήσουν το ξεκαλοκαιριό των προγόνων τους σε τόπο παραθερισμού.

26 Ιουλίου: Ημέρα της Αγίας Παρασκευής. ¶λλη τιμημένη του τόπου. Η πιο παλιά εκκλησία αφιερωμένη στη Χάρη της είναι της Παραμερίτας (ο οικισμός απέναντι από τ’ ¶γραφα). Η Παραμερίτα ήταν η πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή των Αγράφων. Μικρή η έκτασή της, αλλά πολλές τοποθεσίες που φέρουν τα ονόματα Αγίων. Ενδεικτικά αναφέρω  αυτά που συγκράτησα: Παναγιά, ¶γιοι Θεόδωροι, ¶ϊ Γιάννης, Παναγιά, ¶ϊ Δημήτρης, ¶ϊ Γιώργης, ¶ϊ Λιάς, Αγία Παρασκευή.
Λίγα λόγια από τις αφηγήσεις των γεροντότερων για την Αγία Παρασκευή. Κοντά στα ρεποθέμελά της ζούσε ο αείμνηστος Δημητράκης Μπαμπαλής με την πολυμελή οικογένειά του. Με τις στερήσεις του έφτιαξε ένα εικονοστάσι στη Χάρη Της. Ο Δημητράκης είχε στην Αμερική τρία αδέλφια, τον Αλέξη, το Χαράλαμπο και τον Κώστα. Σε κάποια επίσκεψή τους στην Παραμερίτα, μια συγχωριανή τους, τους πρόσβαλε λέγοντάς τους: «Ο Δημητράκης φτωχός άνθρωπος με χίλιες στερήσεις έφτιαξε ένα εικονοστάσι, εσείς τρεις Αμερικανοί δεν μπορείτε να φτιάξετε μια εκκλησία;» Έτσι αποφάσισαν να ξεκινήσουν στα θεμέλια της παλιάς το 1936 να φτιάξουν το σημερινό εκκλησάκι που τελείωσαν οι εργασίες του το 1939. Από τότε ο διάδοχος αυτής της οικογένειας Χαράλαμπος Δημητρίου Μπαμπαλής μαζί με την άξια σύντροφό του κυρία Βασιλική συνεχίζουν να τη φροντίζουν όπως και οι υπόλοιποι εναπομείναντες κάτοικοι αυτής της περιοχής. Αξίζει να σημειώσω αυτά που άκουσα από την κυρία Βασιλική σε κάποια καλοκαιρινή μας κουβέντα στ’ ¶γραφα.. Η γιαγιά της, της διηγήθηκε το εξής περιστατικό. Η Αγία Παρασκευή δεν είχε νερό. Είναι ημέρα της γιορτής της, ο παπάς λειτουργεί, το ιερό γέμισε νερά .Ο παπάς εκ των πραγμάτων δεν μπορεί να σταματήσει τη Θεία Λειτουργία . Η εκκλησία ήταν στρωμένη με πλάκες εκεί που ανέβλιζε το νερό. Πάει ο επίτροπος και βγάζει μία πλάκα. Σαν από θαύμα το νερό εξαφανίστηκε και βγήκε κάτω από τον σημερινό τοίχο του αύλειου χώρου πεντακάθαρο και παγωμένο. Ακόμη και σήμερα ρίχνουν στο νερό αυτό τα καρπούζια και τις μπύρες για να δροσιστούν οι προσκυνητές. Ένας πανέμορφος χώρος, παρ’ όλο που η εκκλησία είναι απέναντι από το χωριό , δε φαίνεται από την πλούσια βλάστηση της περιοχής.
 Η δεύτερη εκκλησία αφιερωμένη στη μνήμη της Αγίας είναι στους Καρφιάδες. Νεόκτιστο εκκλησάκι στα θεμέλια της παλιάς εκκλησίας, έγινε με τη φροντίδα του Μπάρμπα Κώστα Κίτσιου (Μήλιου) και της οικογένειάς του. Λειτουργείται  την παραμονή της Αγίας την 25 Ιουλίου. Φέτος προστίθεται και τρίτη Αγία Παρασκευή, δωρεά από τον πατριώτη μας Γιάννη Χόντο του Σωτηρίου. Ένα κομψοτέχνημα από μόνο του. Ας μας αξιώσει ο Κύριος και η Αγία να παρευρεθούμε και να συμπροσευχηθούμε  στη τελετή των θυρανοιξίων της.

 27 Ιουλίου: Δεν μπορούσε να λείπει εκκλησία αφιερωμένη στο γιατρό ¶γιο Παντελεήμονα. Θέλω να ελπίζω ότι με τη βοήθεια του Αγίου, των πιστών και των ενεργειών του παπα- Σωτήρη, που έφερε στην επιφάνεια τα θεμέλια της παλαιάς εκκλησίας, ότι η προσπάθειά του αυτή  δεν θα μείνει ως εκεί και ο τόπος μας θ’ αποκτήσει ακόμα ένα ναό για να γίνεται  και εκεί το προσκύνημά μας.

6 Αυγούστου. Μεταμορφώσις του Σωτήρος. Είναι η εκκλησία του Πάνω-Μαχαλά. Οι γονείς του παπά μας, βαφτίζουν το τρίτο τους αγόρι και το όνομα αυτού Σωτήριος. Τίμησαν την εκκλησία της γειτονιάς τους και ο Θεός τους αντάμοιψε να τον καμαρώσουν λειτουργό του χωριού τους. Να σημειώσω ότι κτίστηκε  ο σημερινός ναός στα ρεποθέμελα του παλιού, το 1960, κατόπιν ενεργειών του αειμνήστου προέδρου των Αγράφων Δημητρίου Σαλαμάρα.

15 Αυγούστου. Το μεγάλο πανηγύρι στη Χάρη της Παναγίας. Ο ναός της κοιμήσεως της Θεοτόκου προυπήρχε από το 1599. Η φθορά των χρόνων ανάγκασε  τον τότε ιερατεύοντα πατέρα- Σπυρίδωνα Κατσιφό και επίτροπο τον Κων/νο Γεωργίου Παπαγεωργίου. (παππού του αείμνηστου παπα- Κώστα) να κατεδαφίσουν και ανεγείρουν το ναό το ίδιο έτος 1899. Κατά σύμπτωση ο πρώτος ναός εκτίσθη το 1599, ο υπάρχων το 1899 και το1999 με ενέργειες του άξιου παπα-Σωτήρη μας και τη βοήθεια όλων των Αγραφιωτών έγινε ανακαίνιση του ναού και διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου. Κόσμημα που φαίνεται από το χωριό, το καινούργιο καμπαναριό είναι δωρεά του πατριώτη μας Αργύρη Σωτηρίου Χόντου εις μνήμην της μητρός του Βασιλικής. Ανηφορίζοντας το πέτρινο φιδίσιο καλντερίμι κάτω από τον ίσκιο των πουρναριών φθάνουμε στο πάνω καραούλι του χωριού, την Παναγιά. Η θέα από δω πάνω είναι παννοραμική. Αρκετά μεγάλος ο αύλειος χώρος και τούτο διότι συγκεντρώνει τους περισσότερους προσκυνητές. Εκεί κάτω από τα πουρνάρια τα στρωμένα τραπέζια  περιμένουν να γεμίσουν από κόσμο, ψητά, πίττες και φέτα Αγράφων. Πάνω στο φαγοπότι την ευθυμία της ημέρας και το άκουσμα από τα όργανα του «Φίλοιμ» καλωσορίσατε και εγώ καλώς σας ηύρα κάνει τις Αγραφιώτικες καρδιές και όχι μόνο να συγκινηθούν. Το γλέντι θα κρατήσει μέχρι το βράδυ.

23 Αυγούστου. Τα εννιάμερα από την κοίμηση της Θεοτόκου. Προυσιώτισσα στο Καρπενήσι, Προυσιώτισσα και στα Καμάρια. Τα Καμάρια σε υψόμετρο 1470μ. είναι σήμερα ένας συνοικισμός με σχετικώς νεόκτιστα σπίτια που παραθερίζουν μόνο οι οικογένειες των Τσιγαριδαίων. Είναι σημαντικό αυτό παρ’ όλο που λείπουν τα χιλιάδες γιδοπρόβατα και οι τσελιγκάδες , με τ’ άσπρα παντελόνια και τα τσαρούχια με φούντα, που ίσκιωναν τα βουνά μας. Η ιστορία της εκκλησίας κατά τα λεγόμενα των παππούδων έχει ως εξής: Τα δικαστήρια ήταν στο Μεσολόγγι. Για να φτάσεις από ¶γραφα  έπρεπε να περπατάς μεσάνυχτα. Δύο Τσιγαριδαίοι ήταν ένοχοι και έπρεπε να τους πάνε συνοδεία στο Μεσολόγγι. Μακρινός ο δρόμος, νύχτωσαν στον Προυσσό. Ο ένας από αυτούς προσευχήθηκε στην Παναγία να τον βοηθήσει να ξεφύγει  της αιχμαλωσίας και θα κτίσει εκκλησία στα Καμάρια στη Χάρη Της! Έτσι και έγινε. Από τότε, λαμπρή γιορτή για τους Τσιγαριδαίους: Θα σφάξουν, θα ψήσουν, θα γλεντήσουν και προ πάντων θα περιποιηθούν όλους τους προσκυνητές.

 24 Αυγούστου: Στο Καλικόντασι Βορείου Ηπείρου απηγχονίσθη ο πάτερ Κοσμάς ο Αιτωλός. Είναι ο παπουλάκος όπως τον αποκαλούσαν οι παππούδες μας, που μαθήτευσε στη σχολή Βραγγιανών  της Αγίας Παρασκευής, δίδαξε και ευλόγησε τα βουνά μας. Η ιστορία αυτή δεν άφησε ασυγκίνητους τους αδελφούς Σωτηρίου Χόντου: Νίκο, Γιώργο, Αργύρη, Κώστα και Γιάννη. Έκτισαν εκκλησία στη Μίκρα που ήταν το ξεκαλοκαιριό τους. Τίμησαν τον ¶γιο , τίμησαν τον τόπο μας και κάθε χρόνο γίνεται πανηγύρι με προσφορά της άνω αναφερθείσης οικογένειας που έχει καθιερωθεί. Γίδα κοκκινιστή με μακαρόνια. Το γλέντι κρατάει εώς αργά το απόγευμα. Εδώ τελειώνει το καλοκαιρινό μας αλυσιδωτό προσκύνημα με την ευχή: Και του χρόνου: Είμαι ευτυχής που έζησα όλα αυτά τα πανηγύρια, που προσευχήθηκα, που χάρηκα τα ανταμώματα με τους συγγενείς και φίλους που χόρεψα με τους αείμνηστους Παναϊτάκη Νάσιο στο βιολί, τον γιο του Μήτσιο στο νταούλι, και την κόρη του Βασίλη στο τραγούδι. Τον Στέφανο Καλύβα με την κιθάρα του και τα Ντουϊντούτου., που έβλεπα τους γέρους να καμαρώνουν τα νιάτα και τους νέους να βουρκώνουν όταν χόρευαν τα γηρατειά. Στ’ αυτιά μου είναι ακόμη απόηχος από αυτά τα ατέλειωτα γλέντια που αντιλαλούσαν τα βουνά. Σα να ακούω τους μεγάλους στις καντάδες τους να λένε το: « Κι αν δε με θέλεις να περνώ, βγάλε και φράξε το στενό με το κορμί σου το λιγνό». Στα παιδικά μου μάτια, φαντάζανε οι Αγραφιώτες μερακλίδες ή ήταν πράγματι; Κι αν ήταν, που πήγαν αυτά τα γονίδια; Λυπάμαι που εμείς σήμερα δεν είμαστε δυστυχώς αντάξιοι αυτών. Ευτυχώς έχουμε τρεις ανθρώπους: το Χρυσόστομο Νάσιο και τον Αριστείδη Ανδρώνη στο νταούλι, τον Κώστα Σουλδάτο στο βιολί, που  παρά το γεγονός ότι ζούν εκτός Αγράφων παλεύουν να κρατήσουν με το ζόρι την παράδοση.
        Εσύ Αγραφιώτης τα έζησες και τα ζεις όλα αυτά εσύ επισκέπτη αξίζει να πατήσεις το πόδι σου τούτο το καλοκαίρι στον κήπο με τα δαντελωτά βουνά και να προσκυνήσεις τις τόσες θαυματουργές εκκλησίες μας.